1-Mavzu: Tеxnik tizimlarni boshqarish faninig prеdmеti,  vazifasi va manbalari.

REJA:

1.Respublikada texnik tizimlarni boshqarish taraqqiyoti bilan bog’liq qarorlar.

2.Tеxnik tizimlarlani boshqarish faninig asosiy maqsadi va vazifalari.

3.Avtomobil transportini boshqarishni xozirgi davrdagi holati va taraqqiyoti

         

1. Respublikada texnik tizimlarni boshqarish taraqqiyoti bilan bog’liq qarorlar.

          Texnik tizimlarni tarkibiga: barcha turdagi xarakatdagi tarkiblar(yuk va yo’lochi tashish avtotransportlari) texnik vositalar ( dastgoxlar , jixozlar) axborot kommuniqatsiya vositalari (kom’pyuterlar,jipreslar) va boshqa tashish va TXK va Tda qatnashadigan texnik va texnologik vositalar va ularda ishlovchi xoydovchilar, avtochilangarlar, uchastka ustalari, tsex xodimlari kiradi.

          Tеxnik tizimlarlani boshqarish fanini xususiy tushinchasi shundan iboratki: tizim qatnashchilarini raqobatbardoshligini oshirish , ularni tuzilishini yuk va yo’lochilar tashish bozoridagi rivojlanishini taminlash,tashish TXK va T tannarxini qisqartirishdan iborat. Texnik tizimlar tarkibidagi qatnashchilarni istemol me’yorlari pogressiv bo’lgan tejami texik vositalar salmog’ini oshirish, tizim elimentlarini imkon qadar bir-biriga tasirinini kamaytirish va har bir elementlarni bir-biriga matevatsiya asosida bilashishini ta’minlashdan iborat.

          Boshqarish, tizm(avtomobil, tsex, korxona yoki tarmoq) holati haqidagi axborot asosida aniq maqsadga yo’naltirilgan harakatlar qilib tizimni dastlabki holatdan belgilangan holatga o’tkazadigan jarayonni ifodalaydi.

          Boshqarish har qanday tavsifli masalalar yoki har qanday tizimlar uchun turli kombinatsiyalarda qo’llaniladigan ma’lum ketma-ketlikdagi xarakat yoki texnologiyani o’z ichiga oladi.

          1.Tizm yoki kichik tizm( soha, ATK, tsex,ustaxona, birigada)ni boshqarish oldida turgan maqsadini aniqlash.

          Qabul qilingan qarorini oqibati bo’lgan, ma’lum harakatlar evaziga erishilgan tizimni kelgusida egallash mumkin bo’lgan holati uning maqsadidir.

          Tanlanayotgan vositalar ko’p hollarda maqsad va masalalarni to’g’ri aniqlash bilan bog’liq, shu bilan birga kichik tizimning maqsadi yuqoriroq darajali tizim maqsadi bilan bog’langan bo’lishi kerak.

          ATKdagi har bir ustaxona yoki tsexning vazifasi shunday aniqlanishi kerakki, toki soni va nomenklaturasi bo’yicha belgilangan(tashqi jarayon uchun zarur bo’lgan) avtomobillarning texnik sozligi ta’minlansin. Demak, maqsadni qo’yish va uni amalga oshirish dastur-maqsadli yondoshish doirasida ko’rilishi kerak.

          2.Tizmga ta’sir etuvchi, tizim holati haqidagi va tashqi omillar haqidagi axborotlarni olish: tadbirlar ishlab chiqishda, masalan, texnik tayyorlik koeffitsientini oshirishda tashish jarayonini ta’minlash uchun, avtomobillarning ekspluatatsiyasiga ishonchliligi, ish vaqtida bekor turib qolishga olib keladigan eng ko’p uchraydigan buzilishlar va sabablar haqidagi va shunga o’xshash ma’lumotlar xizmat qiladi. Bu holda mijozlardan tushgan talablar, ekspluatatsiyasiga sharoitlari, moddiy-texnik ta’minotini tashkil etish va boshqalar tashqi omillarga kiradi.

3.Axborotni qayta ishlash, uning aniqligi, to’liqligini, ishonchliligini baholash.

4.Axborotni tahlil qilish, zarur bo’lganda kerakli axborotni to’plash, uni ekspertiza qilish.

5.Tizm maqsadi, olingan va ishlangan axborotga muvofiq boshqarish qarorlarini qabul qilish.

          Boshqarish qarorini qabul qilish deb-tizm holatini jiddiy o’zgartiradigan, rivojlanishning bir necha yollaridan birini, belgilangan mezonlar asosida tanlash tushiniladi.

          Masalan, TXK va Tme’yorlari va tizimini takomillashtirish, xodimlarni malakasini oshirish, ishlab chiqarish texnika bazasiniyaxshilash va boshqa tadbirlar natijasida parkning ishlash qobiliyatini o’zgartirish mumkin.

6.Qarorga, ijrochini shaxsiy ma’suliyatini va bosqichma-bosqich sifatli va miqdoriy nazoratni ta’minlaydigan, aniq, maqbul me’yoriy shakil berish.

7.Qarorni ijrochiga etkazish.

Bu bosqichda, qabul qilinayotgan qarorni mohiyatini tushinishni ta’milaydigan va uning(mazmunini, bajarish muddatlarini va boshqalarni) ikki xil izohlanishni istisno qiladigan uzatish shakli muhim bo’ladi.

8.Boshqarish qarorlarini, masalan,ishlab chiqarish bazasini qurish; yangi xizmat turlarini o’zlashtirish; ta’mirlash ishchilarning moddiy va ma’naviy rag’batlantirishning yangi tizimini tadbiq etish;avtomobilning ta’mirlashga yoki ro’yxatdan o’chirishga yuborish va.x.k.

9.Boshqaruvchi xarakatlarga javoban tizim beradigan yangi axborotlarni olish tizm belgilagan maqsadlarga, tayinlangan vaqtda to’liq erishsa boshqarish optimal boladi.

          Agar tizm holati yomonlashsa, demak boshqarish nomaqbul bo’ladi. Agar tizm holati yaxshilansa, ammo maqsadga to’liq erishilmasa ham boshqarishmaqbul hisoblanaveradi va 10-chi bosqish boshlanadi; maqsadlarga olib kelmagan sabablar tahlil qilinadi, zarur bo’lsa, maqsadlar va ularga erishish usullari to’g’rilanadi.

          Fanda asosan avtotransport korxonalari faoliyatidagi texnik boshqaruv tizimi asos qilib olingan.

          Korxona faoliyati elementlarini hisobga olish, iqtisodiy tahlil qilishning ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish jarayonini tezkor va strategik boshqarish kabilarni yoritishga e’tibor berilgan.

          Fanning korxona menejmentidagi o’zaro aloqalari va umumiy boshqarishdagi muammolarni atroflicha yoritishdan iborat. Har bir korxona o’ziga xos, o’z maqsad va ahamiyati bor, o’zining masala va muammolarini o’zi yechadi.

 

          2. Tеxnik tizimlarlani boshqarish faninig asosiy maqsadi va vazifalari.          

Texnk tizimlarni boshqarish fanining predmeti - texnk tizimlarni inson tomonidan samarali me’yor va me’yorlashlar bilan, mavjud qonun va tartiblar asosida, xavfsizlik talablariga riya qilgan holda, texnikadan foydalanish darajasini ko’tarib bergan holda u bilan bajariladigan boshqaruv jarayonlarini kadrlar saloxiyatidan samarali foydalanish usullari, bajariladigan ish tartiblari fanning predmeti hisoblanadi.

          Korxona bo’g’inlari va bo’linmalarining ishlab chiqarish -xo’jalik faoliyati natijalari umumiy iqtisodiy ko’rsatkichlarida ifodalanadi.

          Bu ko’rsatkichlarda rajasi tsex, qism, bo’lim, bo’linmalar jamoasi ishiga bog’liq bo’lgan va bog’liq bo’lmagan birqancha texnik, texnologik, ijtimoiy, tashkiliy, iqtisodiy omillarning ta’siri bilan belgilanadi; anashu omillar birinchi navbatda iqtisodiy tahlil predmeti hisoblanadi.

          Texink tizimlarni boshqarish fanining maqsadi – tayyorlanadigan mutahassisga texnik tizimlarni boshqarish jarayonidagi elementlarni o’zaro bog’lanishlarini reglamentliligini ta’minlash, boshqaruv bu yrugini ta’sirchanliligini va boshqaruv sifatini oshirish bo’yicha ilmiy tadqiqotlar o’tkazish pravord natiga boshqaruv xarajatlarini qisqartirish bilan bozor injiqliklarini tezkor bartaraf qilishdan iborat. Shunigdek texnik tizimlarni boshqarishni ilg’or zamonaviy uslublarni o’rgatish, fanga va o’z kasbiga qiziqishini orttirishni ko’zda tutadi.

          Tizimni harakatni ta’milovchi kuch bu boshqarishdir. Menejmentning (boshqarishning) xozirgi usullari, ayniqsa bozor iqtisodiyotiga o’tish davrida, iqtisodiy tahlil oldiga ishlab chiqarish (xizmat ko’rsatish)dagi sifat o’zgarishlarini o’rganishga va ularning miqdor baholarini aniqlashga qaratilgan vazifalarini qo’yadi va ishlab chiqarishdagi foydalanilmayotgan imkoniyatlarni aniqlash, belgilangan ko’rsatkichlar, topshiriq va me’yorlardan chetga chiqish sabablarini ochish, qoniqarsiz ish olib borayotgan bo’lim va bo’linmalarni sabablarini aniqlash muhim va kerakli hisoblanadi. Iqtisodiy tahlil oldida turgan har qanday vazifa, tsex, qismning ishlab chiqarish xo’jalik faoliyati o’zaro bir-biri bilan bog’langan texnik iqtisodiy va ishlab chiqarish – texnik ko’rsatkichlari bilan tavsiflanadi. Ijtimoiy va ishlab chiqarish munosabatlari o’rtasidagi sabab-oqibat bog’lanishlari aniqlanadi, dalillar umumlashtirilib, qonun qoidalar darajasiga keltiriladi ya’ni tamoyili aniqlanadi. Iqtisodiy dalillar birinchidan, umumlashtirish uchun axborot xizmatini o’taydi; ikkinchidan, ular nazariyani tekshirish uchun asos bo’lib xizmat qiladi.Texnk tizimlarga ta’sir etuvchi omillar, manbalar, imkoniyatlar, sharoitlar, vokealar, xodisalar ko’p bo’lgani uchun ulardan asosiylarini ajratishda iqtisodiyotning tahlil usullaridan foydalaniladi.

Ular:

- abstraktsiyalash usuli

- deduktiv usul

- induktiv usul

          Dalillarni tartibga keltirish bilan ma’lum tizimga solib xulosaga kelish abstraktsiyalash usulidir.Abstraktsiyalash – bu iqtisodiyotning ilmiy andozasini yaratishdir.

          Deduktiv usulida nazariyadan iqtisodiy dalillar tahliliga o’tiladi. Bunda olga surilgan g’oyalar, xulosalar qaytadan dalillar asosida tekshirilib ko’riladi, umumiy holatlar, qonunlar va tushunchalardan xususiy va yakka xollarga o’tish bilan aniqlanadi.

          Induktiv usulida emprik bilimdan abstraktsiyaga o’tiladi, nazariy xulosalar chiqariladi, sungra ulardan iqtisodiy siyosatga o’tishda foydalaniladi. Bu usulda xususiy xollar umumiy holatlarga o’tish bilan aniqlanadi, ya’ni dastlabki kuzatuvlar va tajribalar umumlashtirilib va ularning natijalari tahlil qilinib umumiy holatlar belgilanadi. Induktiv usul iqtisodiy tahlilga ko’prok mos keladi: Imkoniyatlarni aniqlashda; me’yorlarning chetga chiqish sabablarini yechishda; ayrim bo’lim va bo’linmalarda ishning konikarsiz bajarilishini aniqlashda ATK va AATXKKlari bo’lim va bo’linmalarining faoliyatini tahlil etishda, asosan induktiv usul, ya’ni quyi ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatish pogonasini tahlil qilishdan boshlanib, yuqori pogonasigacha o’rganiladi.

          Ba’zi bir holatlarda farmonlar, qonunlar, bo’yruklarni bajarish uchun korxona tizimida ham deduktiv usul qo’llanilishi mumkin, ya’ni yuqoridagi axvollar aniqlanadi, oldinda turgan maqsad va muammoga asosan quyi pogonalar tahlil etiladi va boshqaruv yechimlari qabul qilinadi. Iqtisodiy tahlilda esa ko’prok tizimda ishlab chiqarish-xo’jalik ko’rsatkichlari atroflicha aniqlanadi.

          Masalan; Mehnat unumdorligining o’sishi ishlab chiqarish xajmini ko’paytirishning hal kiluvchi omili hisoblanadi. Uskunalar va jarayonlarning texnik va texnologik parametrlari yaxshilanishi tufayli ishlab chiqarish xajmining ko’payishi o’z navbatida Mehnat unumdorligi darajasiga va ishlab chiqarish xajmiga bog’liq.

          Iqtisodiytahlil qilishda asosiy manba bo’lib tsex va uchastkalar faoliyatining tezkor hisobga olish va hisobot ma’lumotlari xizmat qiladi. Tezkor hisobga olish va hisobot asosiy ishlab chiqarish ko’rsatkichlarini bajarganlik darajasi xaqida kunlik va smenalik bildirgichlardan, ishbay ishchilarning ish me’yorini bajarganligi xaqidagi hisobotlaridan va boshqa tezkor xujjatlardan iborat bo’ladi.

          Avtomobillarga firma usulida xizmat ko’rsatishni tashkil etish yo’llari, Bularni tashkilashtirish jarayonida yoki harat boshlanishi oldidan yoki kichik iqtisodiy muammolari hal qilish bilan bog’lik bo’lgan muhandislik masalalariga muqobilona yondashish asosida tajriba, hisoblash va kompyuter texnologiyasidan foydalanib o’qitish va yetkazishdir.

          Tarmoqda ish sharoiti bilan bog’lik bo’lgan davlat qonunlari, texnik –texnologik va loyihalash meyoriy xujjatlar hamda firmalar ish usullari bilan tanishtirish, sistemali tahlilning dasturiy maqsad va oldindan baholash usullarini o’zlashtirish, ishlab chiqarishdagi qarama-qarshiliklar, kamchiliklarni ko’ra bilish,odamlar bilan hamkorlikda ishlashni o’rgatish.

 

          Texnk tizimlarni boshqarish fanining vazifalari :

1.              Avtomobil transportining harakatdagi tarkibini, texnik ekspluatatsiyasi bo’yicha boshqarma, region, birlashma va korxonalarni texnik siyosatini aniqlash. Texnik siyosat mavjud xo’jalik mexanizmi va amaldagi qonunlar, saroylar va avtomobillarning ishlash qobilyatini ta’minlash rejali-ogoxlantirish tizimi tamoyillari, ushbu tarmoqning ish tajribasi, holati vauning taraqqiyoti istiqbollari, mavjud resurslar va cheklanishlar hamda bajarilgan ilmiy-tadqiqot ishlar asosida shakillanadi.

          Texnik siyosat avtomobil va saroining ishlash qobiliyatining talab etilayotgan darajasi, harakat xavfsizligi, ekologik va resurslarni tejash yollarining rivojlanishini ta’minlab turishi kerak. Texnik siyosat-ilg’or me’yoriy, loyihaviy va texnologik hujjatlar, tizim, tarmoq, regional va mahalliy dasturlar, avtokorxonalarning rentabelligi va xo’jalik hisobini ko’zda tutuvchi xo’jalik mexanizmi va qonuniyatlar orqali amalga oshiriladi.

          2.Texnik siyosatni amalga oshirishni ta’minlovchi, maqsadlarni, me’yoriy texnologik va loyiha hujjatlarini ishlab chiqish va ijrochiga etkazish.

          3.Avtomobil transporti harakatdagi tarkibni saqlash, ta’mirlash va texnik xizmat ko’rsatishni boshqarish, tashkil etish, rejalashtirish. Ekispluatatsiya sharoitini hisobga olgan holda me’yorlarini resursli vatezkor to’g’rilash.

          4.Ishlab chiqarish texnik bazasini barpo qilish, takomillashtirish, maqbullashtirish va uni qo’llab-quvvatlash, qayta qurish va texnik qayta qurollash, TXK, T saqlash va yonilg’iquyishni mexanizatsiyalash, pobotlashtirish bo’yicha tadbirlar o’tkazish.

          5.Moddiy-texnik ta’minot va extiyot qismlar, ekispluatatsiya mateiallari, texnologik jixozlar saqlashini tashkil etish.

6.Reursurslarning hamma turlariini va birinchi navbatda, mehnat va yonilg’i-energetik, hamda kapital sarflarni tejash bo’yicha tadbirlar ishlab chiqish.

7. Ishlab chiqarish zahiralarini, texnologik jihozlarni, ishlab chiqarish texnik bazasini, avtomobil transporti harakatdagi tarkibning tenik holatini tahlil qilish.

8. Ishlab chiqarish-texnik bazasi elementlarini, texnologik va boshqa jihozlarni, harakatdagi tarkibga TXK va Tni ichki xo’jalik hisobiga o’tkazish.

9.  Avtomobil saroining yoshi bo’yicha tarkibini boshqarish, texnologik jixozlarni va avtomobillarni ro’yxatdan chiqarish va ta’minlash rejasini tuzish.

          Avtomobillardan ularning konstruksiyasi, texnik holati va, ekispluatatsiya sharoitini hisobga olgan holda foydalanish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish.

 

2.     Avtomobil transportini boshqarishni xozirgi davrdagi holati va taraqqiyoti

         

Bu tizim muntazam rivojlanishda takomillashishdadir. Demak transport korxonalarining hodim yoki kadrlariga samarali ta’sir etib, oldilariga qo’yilgan maqsadlariga erishtirish korxona rahbari (egasi) dan bo’lim va bo’linmalar menejerlaridan har bir bo’g’in ijrochilaridan atroflicha yetuklik har davrning, fasilning muhitning haroratini idrok qilgan xolda hozir javobgarlik talab qilinadi. Har xudud, jamoa, jamiyat, tabiat, xattoki har bir individning o’ziga xos qoidalari, tamoyillari, qonunlari, nazariya va bilimlari tinimsiz o’rganib, o’zgarib turadi. Avtotransport va TXK korxonalarni, fukarolarning, davlatning mulkiga asoslangan. Qo’shma korxona uning huquqiy shaxs huquqidan va Mehnat resurslaridan foydalanadigan mutaxasislarning mol-mulkini birlashtirish asosida barpo etiladi. Bajariladigan maqsadlarga ko’ra avtotransport korxonasi avtomobilga xizmat ko’rsatuvchi va avtomobilni ta’mirlovchi korxonalar turiga bo’linadi:

1. Bajaradigan ish turiga karab – yuk, yo’lovchi tashiydigan, aralash, maxsus, shahardagi, shahardan tashkaridagi, shahar atrofi, mahalliy, shaharlararo, xalqaro avtomobil transporti korxonasi.

2. Tavsiya maqsadi va ishlab chiqarish xo’jalik faoliyatiga karab – umumiy foydalanish ATK, vazirliklar va idoralarga tegishli korxonalari.

          Avtomobillashtirish jarayoni avtomobillar saroyining ko’payishi bilangina chegaralanmay, balki ko’chalarning avtomobillarni o’tkaza olishi qobiliyatini oshirish zarurligini, yo’l ko’rilishi va ularning qulayligi, to’xtab turish va saqlash joylarini tashkil etish, avtomobil extiyot qisimlar sotish bo’yicha savdo korxonalari, harakat xavsizligi va atrof muhitni muxofaza qilishni ta’minlash, aholi avtomobillariga TXK korxonalari, omborxonalar, avtomobillarga yonilgi quyish shaxobchalari va boshqa korxonalar kabilarni qamrab oladi.

          Tаshkil qilish vа bоshqаrish uslublаrini dоimiy yuksаltirishni muхimligi zаmоnаviy ishlаb chiqаrishni tеz o’suvchi mаshtаbi vа murаkkаbligi bilаn аniqlаnаdi.Хоzirgi vаqtdааvtоtrаnspоrt kоrхоnаlаrdаgi аvtоmоbillаr sоni 300, 500 tаdаn 1000 tаgаchа. Bu kоrхоnаlаrni хаrаkаtdаgi tаrkibgа TХK vа Tni tа’minlоvchi MTХхоdimlаrini bоshqаrilishi qiyin bo’lmоqdа, ulаr mехnаt unumdоrligigа vахаrаkаtdаgi tаrkibni tехnik sоz хоlаtdа ushlаb turish sаrflаrigа yomоn tа’sir ko’rsаtаdi.

          Аmаliyot shuni ko’rsаtаdiki, shundаy kоrхоnаlаrdаgi ishlаb chiqаrish rеsurslаri (ishlаb chiqаrish mаydоnlаri, jiхоzlаr vааsbоbоlаr, eхtiyot qismlаr vа mаtеriаllаr, ishlаb chiqаrish ishchilаri) mаvjud ishlаb chiqаrishni tаshkil etish vа bоshqаrish uslublаridаеtаrli bo’lmаgаn sаmаrаdоrlik bilаn ishlаtilmоqdа. Bu хаrаkаtdаgi tаrkibni tехnik tаyyorgаrligini pаsаyishigа mехnаt vа mаtеriаl sаrflаrini usishigаоlib kеlаdi.

          АTKlаrdа TХK vа T jаrаyonlаrini bоshqаrishni tаshkilliy tаrkibi bilаn MTХ ni хаmmа zvеnоlаri brigаdirdаn bоshlаb bоsh muхаndisgаchа shug’ullаnаdi. Bundахаr хil chindаgi rахbаrlаrni vаzifаlаrini qаytаrilishi, burchlаrni аniq chеgаrаlаnmаgаnligi, mа’lumоt хаjmini аniqmаsligi, bоshqаruv хоdimini tеngsiz vа sаmаrаsiz yuklаnishini kеltirib chiqаrаdi, mаydа mаsаlаlаrni еchish uchun rахbаrlаr e’tibоrini qаrаtаdi, bulаr ishchilаrni ish vаqtini unumsiz fоydаlаnishigаоlib kеlаdi.

          Misоl, tаdqiqоt mа’lumоtlаri bo’yichа tа’mirlаsh ishchilаrni unumsiz sаrflаri vа vаqt yo’qоtishlаri ishchi vаqti fоndini o’rtаchа 45% ni tаshkil qilаdi, shundаn 15 % gа yaqin vаqt аsbоb vа jiхоzlаrni unumsiz ishlаtilishigа sаrflаnаdi, 7 % eхtiyot qismlаr vа mаtеriаllаr оlishgахаmdахujjаtlаrni rаsmiylаshtirishgа sаrflаnаdi, 25 %gа yaqin vаqt ishlаb chiqаrish bo’limlаrini vааlохidа bаjаruvchilаrni ishni rеjаlаshtirish vа nаzоrаt qilishni yo’qligi tufаyli yo’qоtilаdi. Mаtеriаl rеsurslаrni nоto’g’ri ishlаtish аvtоmоbillаrni ishlаb chiqаrish pоstlаri, bаjаruvchilаr, хаmdа eхtiyot qismlаrni vа mаtеriаllаrni kutish bo’yichа mаrkаzlаshgаn nаvbаtlаrni sоzlаnmаgаnligi tufаyli sоdir bulаdi.

            Хаr kuni АTKdа turib qоlаyotgаn 25 % gаchааvtоmоbillаr ishlаb chiqаrishni tаshkil qilish vа bоshqаrish mаsаlаlаrini хаl etish bilаn ishgа chiqishlаri mumkin. Misоl, qo’shimchа mехnаt vа vоsitа sаrfisiz хizmаt ko’rsаtishni rаtsiоnаl nаvbаtini tаshkil qilish bilаn.SHundаy хоlаtlаrini аsоsiy sаbаblаridаn biri qo’llаnib kеlinаyotgаn bоshqаrish uslublаri vа kаttа ishlаb chiqаrishdа tаlаbni o’sishi оrаsidаgi qаrаmа-qаrshilikni pаydо bo’lishidir.Bu АTKdахаrаkаtdаgi tаrkibgа TХK vа T jаrаyonini yangi, mukаmmаl bоshqаrish uslubini qo’llаshni tаlаb qilаdi.


Fanni o’qitishdan maqsad - tapabalarni issiqlikni olish, uni o’zgartirish, uzatish, issiqlik texnikasi qurilmalarini tanlash va yonilg‘i-energetika resurslarini maksimal darajada iqtisod qilgan holda ularni ishlatish uslublari hamda ikkilamchi energiya resurslarini aniqlash va ishlatish usullari bilan tanishtirish. IYOD nazariyasi va konstruksiyasi bo’yicha chuqur bilim olish va uning asosida avtomobilga o’rnatilgan dvigatelning xususiyatlarni bilgan holda avtomobil ishini optimal tashkil etish usullarini tanlash.

Fanning vazifasi – issiqlik texnikasi terminlarini, energiyani olish va o’zgartirish qonunlarini, issiqlikdan foydalanish usullari, issiqlik energiyasi jihozlarini ishlashini, konstruksiyasini, foydalanish soxalarini va potensial imkoniyatlarini o’rganish;

-IYOD ning xaqiqiyssiklini amalga oshirishdassilindrda kechayotgan jarayonning mohiyatini va vazifalarini bilgan holda, elektron vositalardan foydalanib dvigatelning texnik-iqtisodiy, ekologik ko’rsatgichlarini va tavsiflarini yaxshilaydigan zamonaviy usullarini o’rganish.

Ushbu fanni o’qitish jarayonida kompьyuter va zamonaviy o’quv texnologiyalarini qo’llash: laboratoriya mashg‘ulotlarida talabalar elektron hisoblash mashinalari (EHM)dan foydalanib transport vositalarining ishonchlilik xususiyat ko’rsatgichlarini EHM dasturlaridan yoki talabalarning o’zlari tayyorlaganidan foydalanib hisoblaydilar.

Fanning boshqa fanlar bilan bog’liqligi“ ichki yonuv dvigatellari” fanini asosiy umumkasbiy fan hisoblanib, 6-semestrlarida o’qitiladi. Dasturni amalga oshirishda o’quv rejasidagi matematik va tabiiy-ilmiy fanlar (“Matematika”, “Fizika”, “Kimyo”, “Nazariy mexanika”), umumkasbiy (“Muhandislik    grafikasi va kompьyuterli loyihalash”,

“Materialshunoslik”, “Mexanika”, “Transport vositalari konstruksiyasi”, “Elektrotexnika va elektronika” va h.k.) fanlaridan etarli bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishi talab etiladi.



Fanning mazmuni.

Fanni o’qitishdan maqsad - fanning maqsadi-bakalavrlarga avtotransport tarmog’i korxonalarini loyihalash bo’yicha ilmiy va amaliy bilimlar berish, korxonalar ishlab chiqarish texnik bazasini takomillashtirishning zamonaviy yo’llarini o’rgatish.

Fanning vazifasi – avtotransport tarmog’i korxonalari (ATTК) ning vazifalari ulardagi texnologik jarayonlar, ishlatiladigan texnologik jixozlar, ishlab chiqarish texnik bazasi taraqqiyoti va istiqboli haqida ma’lumot berish;

            -ATTК larni loyihalash uslubiyoti, asoslari va tartibi haqida tushuncha berish;

            -DTTК texnologik xisobi, ATTКni rejalashtirish, texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlarni aniqlashni o’rgatish;

-texnik xizmat ko’rsatish va joriy ta’mirlash (TXК va JT) texnologik jarayonlarni mexanizasiyalash darajasini hisoblash, texnologik jixozlarga bulgan extiyojni aniqlash, ularning turini tanlash; avtotransport korxonalari ishlab chiqarish texnik bazasini qayta qurish va texnik qayta jixozlash bo’yicha ko’nikmaga ega bo’lishni ta’minlash.

Fanning boshqa fanlar bilan bog’liqligi – “Avtotransport tarmog’i korxonalarini loyihalash va jihozlash” fani o’rganadigan bilimlarni chuqur egallashi uchun talaba oldin “Transport vositalari konstruksiyasi”, “Avtomobillarni texnik ekspluatatsiyasi va servis”,  “Avtoservis korxonalariing ishlab chiqarish texik bazasi”, “Texnik chizmachilik” kabi fanlarni o’zlashtirishi shart. Talaba “Avtotransport tarmog’i korxonalarini loyihalash va jihozlash” fanini o’zlashtirganda avtotransport korxonalarining tashkiliy tuzilishi, bajaradigan funksiyasi, ishlab chiqarish, ma’muriy-maishiy, yordamchi binolar, bosh reja va boshqa kommunikatsiyalar bo’yicha bilim va ko’nikmalarga ega bo’ladi.

Talaba  Avtotransport tarmog’i korxonalarini loyihalash va jihozlash”, “Avtomobillarni texnik ekspluatatsiyasi va servis”, “Avtoservis korxonalariing ishlab chiqarish texik bazasi” kabi ixtisoslik fanlarini o’zlashtirgandan so’ng korxonai loyihalash malakasiga ega bo’ladi.